Toespraak op de lancering van Flandrica.be – Erfgoedbibliotheek KULeuven

15/11/2012

Een digitale toegangspoort tot zes eeuwen Vlaams bibliotheekerfgoed. Dat is de virtuele Vlaamse erfgoedbibliotheek Flandrica.be. Een hedendaagse snelweg naar een immense collectie van oude drukken, handschriften of kranten die nog te vaak onvoldoende gekend en toegankelijk zijn voor het brede publiek.

Met dank aan de zes partnerbibliotheken die dit digitaal platform tot een uithangbord voor het bibliotheekerfgoed in Vlaanderen hebben gemaakt waar onderzoekers en cultuurliefhebbers in binnen- en buitenland met onze rijke collecties kunnen kennismaken.

Zo’n digitaliseringsproject mag je niet zomaar exhaustief, of rücksichtslos aanpakken. De nadruk ligt op cultuurhistorisch of visueel attractief materiaal, dat men ter beschikking stelt in een hoogwaardige kwaliteit en goed contextualiseert. De vele historici onder u kunnen dat bevestigen: geen informatie zonder contextualisatie.

Er is expliciet gekozen voor publicaties geproduceerd in Vlaanderen of handelend over Vlaanderen, of unica uit het Vlaamse patrimonium. Dan hebben we het over onder meer prachtig versierde middeleeuwse handschriften, oude drukken van Christoffel Plantijn, volksprenten uit het Ancien Régime, historische kranten maar ook moderne literatuur.

Om de schat en de diversiteit van Flandrica.be te tonen, geef ik graag een voorbeeld. Neem het  ‘Kempens Informatieblad’, de krant die kunstenaar Jef Geys in speciale edities sinds het midden van de jaren zestig van vorige eeuw uitgeeft.

Een druk op de knop brengt ons op de objectpagina van het ‘Kempens Informatieblad’. Geys gebruikte dit medium om de kijker/lezer te doen nadenken over het leven en de banaliteit van alle dag. Ze zijn complementen bij zijn tentoonstellingen en projecten, en stimuleren kritische gedachten over kunst, de kunstwereld en onze maatschappij. De Erfgoedbibliotheek Hendrik Conscience, één van de partners, verwierf een groot aantal edities van het ‘Kempens Informatieblad’ en digitaliseerde ze met toestemming van de kunstenaar. (klik op ‘dit werk online raadplegen)

Zo kunnen we door de tien beschikbare afleveringen van het ‘Kempens Informatieblad’ grasduinen. Ik citeer:

“Jef Geys is één van meest radicale en invloedrijke Belgische kunstenaars, wiens werk sinds decennia terecht op internationale aandacht kan rekenen, Zijn oeuvre is divers samengesteld, het omvat foto’s, sculpturen, installaties, schilderijen…, en levert commentaar op het leven van alledag, de kwaliteit van het bestaan en de status van ‘kunst’.

Met dit voorbeeld wil ik een brug slaan tussen erfgoedbibliotheken, musea en archiefinstellingen.

Digitalisering maakt het mogelijk om de verschillende collecties met elkaar te verbinden en gezamenlijk of in context te ontsluiten, of om digitale inhoud te hergebruiken, zoals bijvoorbeeld in onderwijs, toerisme en de creatieve sectoren. Met enkele clicks krijgt de geïnteresseerde bezoeker een beeld van de productie van de gezochte kunstenaars.

De digitale wereld stopt natuurlijk niet aan de grenzen van Vlaanderen, dat maakt dit project zo boeiend en ambitieus! De toekomstige aanwezigheid van Flandrica.be in Europeana, het Europese platform voor digitaal cultureel erfgoed, is daarvan alvast een mooi teken.

Daarnaast geeft Flandrica.be inzicht in bepaalde thema’s eigen aan de erfgoedbibliotheken. Eerder deed de Vlaamse Erfgoedbibliotheek dit al met de Prentkaartenreeks ‘Een A B C van erfgoedbibliotheken’. Van ‘A’ tot ‘Z’, van ‘Acquisitie tot Zorg’ bracht de diversiteit en de rijkdom van erfgoedbibliotheken in beeld en zoemde in op functies, gebouwen, medewerkers, bezoekers, collecties en diens meer.

Flandrica.be biedt momenteel drie ‘rondleidingen’, met name over verdwenen plekken, Vlamingen in de wereld en Topstukken.

Een werk krijgt de status van ‘Topstuk’ van de Vlaamse Gemeenschap, op grond van het Topstukkendecreet uit 2003. Het zijn werken met een bijzondere betekenis voor het cultureel erfgoed van de Vlaamse Gemeenschap. Ze bevinden zich in Vlaanderen en zijn zeldzaam en onmisbaar. Onmisbaar betekent dat het topstuk een bijzondere artistieke waarde heeft, nodig is voor onze kennis van ánder belangrijk cultureel erfgoed (de zogeheten ijkwaarde), een belangrijke schakel is in de evolutie van de (kunst)geschiedenis of de wetenschap, of een bijzondere waarde heeft voor het collectieve geheugen.

De rondleiding in Flandrica.be bestrijkt een twintigtal topstukken, u ziet de lijst in de rechterkolom. Patrick De Rynck verzorgde de teksten bij elk van de topstukken, die u via Flandrica.be ook online in detail kunt bekijken.

Ook hier vindt u context en geschiedenis van het werk. De trefwoorden in het rood voorzien extra manieren om de inhoud van Flandrica.be thematisch te doorzoeken.

Buiten dat merk, met internationale uitstraling, heeft de Vlaamse Erfgoedbibliotheek met Flandrica.be nog andere troeven. Het tekent de krijtlijnen waarbinnen de organisatie samen met haar partnerbibliotheken een netwerkproject vormt waarbij de kennis, onder meer via een handboek, ten dienste wordt gesteld van álle erfgoedbibliotheken. Op deze manier kunnen ook zij vergelijkbare projecten opzetten en eigen objecten aanleveren aan Flandrica.be.

Ik zeg dit ook omwille van het onderzoeksrapport ‘De wet van de remmende achterstand. Onderzoek naar conservering, ontsluiting en digitalisering in Vlaamse erfgoedbibliotheken’. De universiteit Antwerpen peilde daarin bij een representatief staal instellingen met erfgoedcollecties naar de ervaringen met preservering, conservering, bibliografische ontsluiting en digitalisering. De conclusie geeft helaas aan dat de titel van het onderzoek niet uit de lucht gegrepen is.

De Vlaamse Erfgoedbibliotheek vatte het onderzoek in een vijftal beleidsaanbevelingen samen onder de titel ‘Erfgoedbibliotheken in actie. Aanbevelingen voor een performante sector in 2020’. Een knipoog naar bredere beleidskaders zoals de Europa 2020-strategie en Vlaanderen in Actie van de Vlaamse Regering.

Aangezien ik cultuur heb doen aansluiten bij het ViA-programma, iets wat voordien onbegrijpelijkerwijs niet het geval was, ben ik ook een voorstander van een netwerk van performante erfgoedbibliotheken tegen 2020. Op korte termijn en in de huidige moeilijke financiële situatie zijn de mogelijkheden beperkt. Ik wil me wel engageren om te zoeken naar synergie met andere al ontwikkelde aspecten van het cultureel-erfgoedinstrumentarium.

Dames en heren, ik sluit af. In mijn beleidsnota leg ik veel nadruk op de herwaardering van erfgoed en op digitalisering. Flandrica.be geeft de erfgoedbibliotheken als volwaardige sector een nieuwe en zichtbare mijlpaal, en biedt historici, kunstenaars en cultuurliefhebbers een enorme waaier aan fascinerende informatie. De Vlaamse Erfgoedbibliotheek mag deze pluim welverdiend op haar hoed steken. Ze is een drijvende kracht in het netwerk van erfgoedbibliotheken en op basis van een goed onderbouwde argumentatie formuleert ze aanbevelingen om mooie scenario’s te realiseren. De ambitie ligt daarbij terecht hoog.

Maar de weg is nog lang. Ik ben blij dat we de draconische besparingen van o.m. Nederland en Engeland hebben kunnen vermijden, maar dat wil niet zeggen dat we een brede marge hebben. Ik ga graag met jullie in gesprek over hoe we de noden gefaseerd kunnen aanpakken en realiseren. Ik begrijp dat hiervoor moeilijke keuzes zullen gemaakt worden uit de voorstellen in het beleidsplan.

Met Flandrica.be en alle andere initiatieven om de erfgoedbibliotheken zichtbaar, gestructureerd en duurzaam te maken is de groei van de sector ingezet. Samen met u wil ik stapsgewijs graag de remmende achterstand ombuigen naar een blijvende voorsprong.

Joke Schauvliege

Vlaams minister van Leefmilieu, Natuur & Cultuur